maandag 7 maart 2011

de lipjes rood, de voetjes bloot - coverdesign bij "Lolita"


Ziet u wat ik zie? 
De uitsnede van bleekroze kinderlipjes lijkt als je er voor het eerst je blik over laat glijden op een uitsnede van, tja, kinderlipjes. Het duurt maar heel even, maar dan is het kwaad al geschied, en zit je met een beeld in je hoofd dat je daar als gezond mensch liever niet wilt hebben.

Nogal heftig.

Dat vond de uitgever ook. Dit was namelijk het oorspronkelijke kaftontwerp, zoals oorspronkelijk bedacht door John Gall. De uitgever koos uiteindelijk voor een veiligere versie: de foto werd een kwartslag gedraaid. Die simpele aanpassing maakt nét het verschil tussen pervers en suggestief.

Nabokovs meesterroman Lolita is sinds haar verschijnen in 1955 voortdurend in herdruk geweest. Ze heeft dan ook een verscheidenheid aan kaftontwerpen opgeleverd. Van romantisch tot abstract, van vetleer tot neonkleuren.
Zo plastisch als Galls omslag zijn de meeste ontwerpen niet. Er zijn vooral veel meisjes. Liefst gesexualiseerd: in bikini, wijdbeens. Of op lollies sabbelend, als variatie op de beroemde Kubrick filmposter.

























“Het boek heet Lolita, en het gaat over Lolita, dus die zetten we op de voorkant,” zie je de ontwerpers gedacht hebben. “O, en ze is sexy, want die kerel wordt vast niet voor niets door haar behekst.”

In de Letterlijk Lolita-categorie zijn deze twee interpretaties wel erg tegenstrijdig. Ik wil niet overgevoelig doen, maar de Turkse cover is gewoon kinderporno. Terwijl in de Japanse versie de nimfijn Lolita, bij aanvang van het boek toch 12 jaar oud, gereduceerd is tot een huilerig figurantje uit Het Kleine Huis op de Prairie.

Covers met helder uitgewerkte of, nog veel erger, gefotografeerde personages vind ik meestal vervelend. Ik wil graag zelf verzinnen hoe Lolita, Jane Eyre, Frodo, Holden Caulfield, Dorian Gray,  Frits van Egters, Floortje Bloem enz. eruit zien, dank u. Een goed omslag moet prikkelen, niet dicteren. 

Misschien is dat wat de volgende subcategorie probeert. Op opvallend veel covers staan alleen Lolita’s blote benen. Het doet me denken aan het Japanse fenomeen lolicon (kofferwoord voor “Lolita-complex”), de lust van oudere mannen voor schoolmeisjes in geruite rokjes en stropdasjes.

Sommige uitgeverijen omzeilen zowel controverse als spoilers door een typografische oplossing te kiezen. Een beetje zouteloos misschien, maar Lolita is zo’n iconisch boek dat ze op titel alleen ook best zal verkopen.

Er zijn beduidend minder covers te vinden waarop Humbert Humbert – toch de protagonist – wordt opgevoerd. Zeker als je uitgaven met productiefoto’s van de 1997-verfilming (met Jeremy Irons, erg goed omslagmateriaal) niet meetelt.

Een sfeervol voorbeeld is de Hollandse kaft uit 1958. Daar torent hij dreigend uit boven het object van zijn verlangen. Zijn hoed heeft hij in zijn hand, en hij staat erbij alsof hij zo meteen nog veel meer kledingstukken gaat uittrekken. De smeerpijp. Nabokov vond dit zelf trouwens ook één van de geslaagdere exemplaren.


Tussen alle ontwerpen heb ik er maar één kunnen ontdekken die min of meer een moreel oordeel velt – een Duitse editie uit 1987. De titel is ook anders, die noemt de man in plaats van het meisje.


De maker heeft natuurlijk gelijk – Humbert is een nare pedo die Lolita in zijn klauwen houdt. Maar toch is de illustratie te bemoeizuchtig, te kort door de bocht.
Zelf ontwierp ik een paar jaar terug deze grafische cover.
Mijn idee van een vlindertje blijkt weer eens niet origineel. Al ben ik nog altijd blij met mijn toevoeging van de speld waarmee de vlinder is opgeprikt.


Het best vind ik misschien wel deze twee.

De Franse is weemoedig, die laat een dromerig weeskind zien in plaat van een vroegrijpe femme fatale. Omdat ze met haar rug naar de lezer toe staat, blijft Lolita een vaag beeld dat we zelf mogen inschilderen. Volgens mij draagt ze een mannenjas – een zowel teder als onheilspellend detail.

Het Chinese ontwerp is simpel en poëtisch. De vorm van het cola-flesje roept meteen het juiste tijdsbeeld op terwijl het witte bloempje ouwerwets onschuld en schoonheid staat te symboliseren.

Nu de slechtste omslagen. Uit een stuk of twintig misbaksels heb ik deze geselecteerd. Houd u vast.


Van de eerste vind ik de tekening gewoon foeilelijk. Wat doet die rare blauwe schaduw daar? En hoe kan ze touwtjespringen in een deuropening? Zelfs op de tekening zie je dat dat niet past.

De tweede is vormgegeven als een fluttig softpornoblaadje. Bovendien is het model veel te oud. De zweterige jongens die dit boek op basis van de cover hebben aangeschaft, moeten zich bij lezing toch bekocht hebben gevoeld. Of misschien niet, misschien heeft het boek hun ogen geopend voor de schoonheid van wereldliteratuur. Laten we het hopen.

En die laatste, tja… De chocoladeletters en gruizige foto schreeuwen “strandthriller”. Maar dan beginnen de vragen zich op te dringen. Waarom is die vlinder (zo slecht) in het beeld gephotoshopt? Wat schrijft die kalende kerel op haar vleugel? Hebben de Zweden echt zoveel moeite met woorden van drie lettergrepen?

De Bezige Bij gebruikte in 2007 de (gekuiste) cover van Gall voor hun herdruk. Het origineel heb ik niet en het kan dus aan de povere pixelkwaliteit liggen, maar het lijkt erop dat het kleurcontrast tussen huid en lippen is verhoogd. Ze glimmen ook meer, de lippen, waardoor je in eerste oogopslag meteen een mond ziet, geen aanstootgevende huidplooi.
Ik begrijp die terughoudendheid wel. Lolita is al controversieel genoeg zónder een (eigenlijk niet echt maar we denken er wel aan) minderjarig kutje op de voorkant. Toch is het ergens jammer. Het originele ontwerp is misselijkmakend, zelfs verwerpelijk, maar ook erg mooi. En dat past het boek als een handschoen.
Bijna al bovenstaand beeldmateriaal kunt u, inclusief jaartal en uitgeverij, terugvinden op deze geweldige verzamelsite. Welk ontwerp vind u het mooist?
Dit artikel verscheen eerder op de cultuur-en-welbehagen-webstek bij uitstek, Eeuwig Weekend

7 opmerkingen:

  1. Interessant om al die verschillende covers zo bij elkaar te zien. Leuk stuk, Merel!

    BeantwoordenVerwijderen
  2. kwam hier via michaels daily webhead. interessant!! ik heb engelse literatuur gestudeerd en een keer een essay geschreven over de beeldvorming van 'lolita' na het boek. Als je zoekt op 'lolita' krijg je alleen maar porno. Lolita werd een hoer, terwijl ze slachtoffer is van misbruik. Vreemd hoe dat werkt... Ik heb zelf een engelse penguin in de kast staan. De cover is van de film. 'Now a new film by Adrian Lyne' staat erop en je ziet lolita op haar buik in het gras een boek lezen.

    BeantwoordenVerwijderen
  3. Wauw, dat essay lijkt me superinteressant... Helaas verbaast het me weinig dat de zoekterm "lolita" alleen maar porno oplevert. Je ziet 't ook aan zo'n term als "lolicon". Waarom heet het niet "humbertcon"? Alsof Lolita zelf de aanstichter/patient is (zoals bij Oedipuscomplex, Renfield Syndroom).
    Voor enige nuance kan ik je het boek "Dagboek van Lo" van de Italiaanse journaliste Pia Pera aanraden. Nabokov revisited, maar dan volledig vanuit het perspectief van Lolita zelf. Van de achterflap: "Door Lolita's ogen - en zonder Humberts geobsedeerde blik - zien we de tragische kant van haar verhaal, en wordt duidelijk dat er een seksueel misbruikt kind aan het woord is." Ik zie nu dat het in Engelstalige media helemaal met de grond gelijk is gemaakt, maar ík vond 't in mijn vroege 20s een leuk boek.

    BeantwoordenVerwijderen
  4. ja, die ken ik! ik geloof dat ik het zelfs gelezen heb. Ik heb er in ieder geval gedeeltes van gelezen voor dat vak dat ik toen volgde. Ik had toen een presentatie gehouden en ook een liedje van The Police laten horen. Don't stand so close to me. Dat gaat ook over Lolita.

    BeantwoordenVerwijderen
  5. Haha, yep, "Don't stand so close to me" staat op mijn zelfgefabriceerde "songs about books"-CD (samen met o.a. "I am the Walrus", "Basket Case" en niet te vergeten "Wuthering Heights" :-)).

    BeantwoordenVerwijderen
  6. Mooi overzicht, Merel. 'Lolita' is voor mij een literair hoogtepunt (hmm, onhandig woord), niet alleen vanwege het moeilijke thema, maar vooral ook door de zwierige stijl waarmee Nabokov het heeft verwoord. Bij zo'n klassieker hoort een geniale cover. De paperback die ik zelf in de kast heb staan, voldoet daar helaas niet aan. Iets met veelkleurige strepen en de beruchte zonnebril, maar als geheel vooral om snel te vergeten.

    BeantwoordenVerwijderen
  7. Mooi bericht! Die kale man is trouwens Nabokov zelf: http://tumblr.com/xs43avqabi

    BeantwoordenVerwijderen